afarineshebartar.ir

کد خبر: ۳۸۳
به بهانه "روز ملی تعاون"

زندگی اجتماعی انسان‌ها بر اصل ارتباط و وابستگی بنا شده است و پویایی این مهم، نیازمند به کار گرفتن استعداد‌ها و استفاده از نظام تعاون و مشارکت است. از منظر انسانی و اسلامی جامعه صالح و مبتنی بر ارزش‌های والای اخلاقی جامعه‌ای است که همه‌ی افراد در آن از نعمت‌های الهی برخوردار باشند و ترحّم و تعاون در بین آن‌ها حاکم باشد؛ زیرا هدف از زندگی اجتماعی، کمک افراد به همدیگر برای آسان‌تر شدن راه نیل به کمال است.

تاریخ انتشار: ۱۶:۰۶ - ۱۷ شهريور ۱۳۹۷
پ

آفرینش برتر- ساجده رحیمی- زندگی اجتماعی انسان‌ها بر اصل ارتباط و وابستگی بنا شده است و پویایی این مهم، نیازمند به کار گرفتن استعداد‌ها و استفاده از نظام تعاون و مشارکت است. یکی از مشکلاتی که زندگی اجتماعی انسان‌ها همیشه بدان مبتلا بوده و از آن رنج می برد، فاصله طبقاتی حاکم در میان اعضای جامعه است؛ به صورتی که همواره در زندگی اجتماعی دو گروه انسان‌ها وجود داشته اند؛ گروه اول؛ عده‌ای محروم و تهی دست که در تهیه اساسی‌ترین اسباب و لوازم زندگی خود از قبیل غذا، مسکن و لباس با مشکل مواجهند و گروهی که آن قدر ثروت اندوخته دارند و غرق در ناز و نعمت هستند که حساب آن از دستشان خارج است. در واقع آنچه جوامع در راستای کم کردن فاصله طبقاتی بدان نیاز دارند، "تعاون" است، الگویی فراتر از انفاق به فقرا و نیازمندان.
" تعاون" در لغت به معنی یاری کردن و یاری رساندن است و در اجتماع و در مواجهه با گروه‌ها، این مفهوم بر پایه همکاری متقابل و مشارکت دو جانبه معنا می‌شود. فرهنگ تعاون با روی هم گذاشتن افکار و سرمایه، می‌تواند باعث افزایش بهره وری و رفاه شود.  

"تعاونی‌ها وسیع‌ترین شبکه اشتراک و دخالت حقیقی مردم در کارهاست. " (مقام معظم رهبری)

 

 

مکتب اسلام تعاون را به عنوان یکی از ضرورت‌های تفکر هنجاری مورد توجه قرار داده و بر خیرخواهی، تقوا و شتاب در همکاری، همیاری و دیگریاری مؤمنان تأکید نموده و آن‌ها را از هرگونه تعاون در بدی‌ها و دشمنی ها، که به نابرابری و بی عدالتی اجتماعی دامن می‌زند، برحذر داشته است. از منظر انسانی و اسلامی جامعه صالح و مبتنی بر ارزش‌های والای اخلاقی جامعه‌ای است که همه‌ی افراد در آن از نعمت‌های الهی برخوردار باشند و ترحّم و تعاون در بین آن‌ها حاکم باشد؛ زیرا هدف از زندگی اجتماعی، کمک افراد به همدیگر برای آسان‌تر شدن راه نیل به کمال است. حدیثی از پیامبر اسلام حضرت محمد صلوات الله علیه نقل است که ایشان فرموده است: " اگر همه شما در راه خیر و نیکوکاری به یکدیگر بپیوندید و هماهنگ شوید دوستدار و علاقه‌مند به یکدیگر خواهید شد. " آیه شریفه " تعاونوا علی البر و التقوی " نیز بر الگو بودن تعاون در اعمال و رفتار هر انسانی اشاره میکند تا انسان بتواند به اهداف و مقاصد عالی دست یابد. این حدیث و آیه حکایت از آن دارد که تعاون در اسلام از جایگاهی خاص برخوردار است.
در شهر‌های اسلامی، نظام انجمن‌های صنفی تمامی جمعیتی را که در زمینه‌های اقتصادی، تولید، توزیع و خدمات فعالیت می‌کردند دربر می‌گرفت. کارکنان عالی‌رتبه دولت، افسران ارتش و دانشمندان علوم دینی از آن مستثنا بودند و همه جمعیت شهرنشین بر حسب حرفه و شغل خود، انجمن‌های صنفی تشکیل می‌دادند. در میان این جمعیت‌ها، علاوه بر پیشه‌وران و کسبه که انجمن صنفی داشتند، خوانندگان، دلالان، فروشندگان، موسیقی‌دانان، نقالان، مکاریها، قایق‌رانان و کسانی هم که به کار‌های طرب‌انگیز روزانه اشتغال داشتند، جای داشتند.
در ایران نیز به موجب اصل چهل و چهارم قانون اساسی، نظام اقتصادی جمهوری اسلامی ایران بر پایه سه بخش دولتی، تعاونی و خصوصی با برنامه ریزی منظم و صحیح استوار شده است. اصل ۴۴ مهم‌ترین اصلی است که در قانون اساسی، به موضوع تعاونی‌ها پرداخته است و در آن به طور مشخص، تعاون را یکی از بخش‌های سه گانه نظام اقتصادی جمهوری اسلامی ایران معرفی می‌کند. بر اساس این ماده، نظام اقتصاد ایران بر سه بخش دولتی، تعاونی و خصوصی استوار است. در ادامه به بررسی اجمالی جایگاه تعاون در ایران با نگاهی به دو کتاب مهم در این زمینه، و همچنین جایگاه تعاون در جهان می‌پردازیم.


تعاون در ایران (نگاهی گذرا به دو کتاب " فرهنگ یاریگری در ایران" و " واره")
یاریگری از ویژگی‌های یک جامعه سنتی است. از آنجایی که بخش قابل توجهی از جامعه ایران، تا اواسط دهه ۵۰، وارد زیست شهری مدرن نشده بودند، یاریگری از اهمیت بسزایی برخوردار بود. شواهد تاریخی و الگوی زیست جمعی نظیر حفر قنات، احداث بندها، نظام دامداری، از جمله فعالیت‌هایی هستند که نشان می‌دهند ایرانیان در فعالیت اقتصادی، اجتماعی و حتی سیاسی خود تعاون و همکاری داشتند و یاریگری جزئی از فرهنگ و تمدن ایرانیان به شمار میرود. منظور از یاریگری، «یکی بودن و همسویی کوشش‌های دو و یا تعداد بیشتری از افراد است برای دستیابی به هدف یا هدف‌هایی معین با نیت و منظوری واحد و یا متفاوت.»
یکی از زیباترین کتاب‌ها در خصوص تعاون و یاریگری در ایران، کتاب " فرهنگ یاریگری در ایران " نوشته دکتر مرتضی فرهادی است. این کتاب از پیشینه تعاون در ایران سخن به میان می‌آورد و یادآور می‌شود که تعاون، قدمتی طولانی در تاریخ ایران دارد. نویسنده در این کتاب محور اصلی شکل گیری اکثر تعاونی‌ها را در ایران بر مبنای اقتصاد می‌داند، اما عوامل دیگری را نیز بر می‌شمرد که به صورت نهان یا آشکار بر این موضوع اثر گذار بوده اند.
برای مثال افراد برای گریز از تنهایی، خستگی و دلزدگی‌های ناشی از کار فردی و یکنواخت، دستیابی به احساس امنیت حاصل از پذیرش در گروه و پرداختن به کار شادی آفرین و دل انگیز گروهی، تحکیم روابط دوستی، همسایگی، خویشاوندی، و بالاخره دلپذیر کردن سختی‌ها و مشکلات زندگی به کار گروهی و مشارکتی روی می‌آوردند که همین امر موجب ارتقاء عملکرد افراد و جامعه می‌شده است.
یکی از کار‌های درخشانی که دکتر فرهادی در این کتاب انجام داده است، گونه شناسی و طبقه بندی انواع یاریگری است که برای نخستین بار انجام شده است. گونه شناسی یاریگری‌ها به این ترتیب است:
۱- خودیاری ۲- دگریاری ۳- تعاونی‌های سنتی ۴- همیاری.

اما کتاب «واره» به نوعی جلد دوم کتاب فرهنگ یاریگری به شمار می‌آید. فرهنگ یاریگری، انواع یاریگری‌ها در آبیاری و کشتکاری را نشان مخاطب میداد و «واره» این یاریگری‌ها را در دامداری بررسی میکند.
" واره " به نوعی تعاونی سنتی کهن و زنانه در ایران گفته می‌شود که در واقع یک سازمان اجتماعی غیر رسمی محسوب می‌شود. زیرا تمام ویژگی‌های یک گروه منسجم را داراست، هدف مشخصی دارند، رابطه هایش بی واسطه و چهره به چهره است، دارای ارزش است و در نهایت از یک هنجار و نظم دقیقی برخوردار می‌باشد. گستردگی" واره" در ایران به اندازه‌ای بود که «در سال ۱۳۳۵ حداقل، حدود ۲ میلیون زن ایرانی در ۴۰۰ هزار تعاونی تولید سنتی واره عضو بودند.» دامنه این نفوذ، تمام روستا‌ها و ایلات و عشایر ایران را در بر می‌گرفت. از این رو، پی می‌بریم که زنان ایرانی از دیرباز در اقتصاد خانواده نقش مؤثری داشتند. اصولاً مشارکت زنان در فعالیت‌های اجتماعی، اقتصادی و سیاسی یکی از عوامل مهم در توسعه یک کشور به شمار می‌آید. در نتیجه، تجربه «واره» می‌تواند زمینه سازی برای حضور بیشتر زنان ایرانی در سطوح مختلف فعالیت اجتماعی را فراهم نماید. اثر چنین اعتماد و دادن حقوق شهروندی به زنان، سرعت بخشیدن به چرخ‌های ماشین کند توسعه در کشورمان است.
در مورد " واره "این نکته‌ی بسیار مهم قابل ذکر است که " واره " همان شگردی است که ایرانیان برای رسیدن به خودکفایی در این زمینه در گذشته اندیشیده اند و به احتمال زیاد، تا همان مقطع ۱۳۳۵ توانسته بودند کشور را از نظر تولید فرآورده‌های لبنی خودکفا کنند.

به عقیده دکتر فرهادی، «واره» دارای دو کارکرد اقتصادی و غیر اقتصادی بود:
الف) کارکرد اقتصادی شامل:
۱- واره و میزان شیر ۲- واره و ماهیت شیر ۳- واره و تقدس شیر ۴- واره و بازار‌های مصرف روزانه شیر ۵- واره و فن آوری ۶- واره و صرفه جویی در زمان ۷- واره و صرفه جویی در نیروی کار ۸- واره و تأمین نیروی کار.
ب) کارکرد غیر اقتصادی واره:
۱- پذیرش اجتماعی ۲- مبادله تنش‌ها و تشفی روانی ۳- مبادله اطلاعات: مانند مرگ و میر، ازدواج و ... ۴-اوقات فراغت زنان و واره ۵- استقلال اقتصادی زنان و واره: در واره زنان از عواید اقتصادی و حقوقی برخوردار بودند. از این رو برای حفظ این موقعیت، از حضور مردان در واره جلوگیری می‌کردند.
با نگاهی به کارکرد اقتصادی و غیر اقتصادی که نویسنده کتاب برگزیده است، نقش مهم تعاونی‌ها در جامعه بر ما آشکار می‌شود و متوجه می‌شویم در حقیقت تعاونی‌ها مبشر آزادی وبرابری هستند که اگر رشد و توسعه آن‌ها به اندازه‌ای باشد که اکثر مردم را در برگیرد میتواند به تحقق آرمان‌های اجتماع در زمینه‌های توزیع عادلانه ثروت، توفیق در ریشه کن ساختن فقر و تهیدستی و اختلافات فاحش طبقاتی بینجامد.


تعاون در جهان
تعاون زیربنای اغلب ایدئولوژی‌ها و به ویژه ادیان الهی بوده است. قبل از اسلام در ادیان ابتدائی نظیر «توتم‌پرستی» روح مانا طی مراسم خاص در مریدانش حلول می‌کند که نتیجه آن ایجاد اتحاد و احساس همکاری میان خانواده‌هاست. در ادیان هند (برهمن، هندو، بودا) نیز توجه به اجتماع و همکاری‌های متقابل بیشتر به چشم می‌خورد که در مراسم مذهبی آن‌ها به وضوح می‌توان رؤیت کرد. ادیان ایران باستان (زرتشت، مهرپرستی، مانویت، مزدک) دارای دو اصل مشترک خوبی‌ها و پلیدی‌ها است این دو اصل زمینه‌ساز تعاون و همکاری‌های اجتماعی است.

در دین یهود بیشترین دستورات موسی علیه‌السّلام با الهام از کلام وحی در زمینه همکاری میان قوم بنی‌اسرائیل است. در دین مسیح، تعاون بر اساس محبت و عشق استوار است. خداوند، پدر آسمانی و فرزندان او (مخلوقات) با همدیگر برادرند که اهمیت این موضوع را نشان می‌دهد.
البته لازم به ذکر است که با نگاهی تاریخی به جوامع شرقی و غربی می‌بینیم که جوامع شرقی را همواره با رویکرد جمع‌گرایی می‌شناختند و در مقابل آن جوامع غربی رویکردی فردگرایی داشتند، اما جوامعی که اصول خود را بر مبنای دستورات ادیان الهی تنظیم می‌کردند این مفهوم را بیشتر در خود داشتند.

اتحادیه بین المللی تعاون (ICA) به عنوان یک انجمن بین المللی که سازمان‌های تعاونی را شامل می‌شود برای اولین بار در سال ۱۹۲۳ اولین شنبه جولای را به عنوان روز جهانی تعاون نامگذاری کرد و از آن پس، هر سال در کشور‌های مختلف، برنامه‌هایی در راستای بالابردن سطح مشارکت مردم و ارتقاء قدرت تعاونی به عنوان یک ابزار موثر برگزار شده‌است. اتحادیه بین المللی تعاون برای نخستین بار در سال ۱۸۶۶ میلادی توسط بلوز Belus فرانسوی پیشنهاد شد. این اتحادیه در ۱۸ آگوست ۱۸۹۵ و در کنگره بین‌المللی تعاون در لندن تأسیس گردید. اداره مرکز این اتحادیه در شهر ژنو سویس واقع می‌باشد. این اتحادیه بزرگترین نهاد بین‌المللی غیردولتی در جهان است که در برگیرنده حدود یک میلیارد نفر از ۹۶ کشور جهان است و هدف اصلی آن، ارتقا و تقویت تعاونی‌های مستقل و همچنین تسهیل روند توسعه اقتصادی و اجتماعی اعضا در سراسر دنیا می‌باشد.
سازمان ملل متحد نیز اولین بار درسال ۱۹۹۵ (صدمین سال تاسیس اتحادیه بین المللی تعاون) روز تعاون را جشن گرفت و از دولت‌های عضو درخواست نمود تا با مشارکت تعاونی‌ها آن روز را جشن بگیرند.
نتیجه آنکه انسان فطرتا اجتماعی است و در جهت آسایش و آرامش و امنیت خود نیازمند به دیگران است. این تعاون موجب تقویت اندیشه‌ها و ایده‌ها میشود که در نهایت می‌تواند آرایی قوی و قابل اطمینان را تولید کند. علاوه بر این، کار گروهی انگیزه انسان را بیشتر و قدرت فکری و عملی گروه را افزایش می‌دهد. همین امر مسئولیت پذیری و سهولت در گرفتن تصمیم را سرعت می‌بخشد. این امر در شرایط اجتماعی و اقتصادی کنونی کشورمان یک راه حل کارآمد و ثمربخش خواهد بود که نیازمند توجه بیشتر و گرفتن رنگ و بویی جدید است.
پی نوشت:
۱. http://www.anthropologyandculture.com
۱. فرهنگ یاریگری در ایران (درآمدی به مردم شناسی و جامعه شناسی تعاون) / مرتضی فرهادی / مرکز نشر دانشگاهی / چاپ دوم/ ۱۳۷۶.
۲. واره (درآمدی به مردم شناسی و جامعه شناسی تعاون و مشارکت مردمی) / مرتضی فرهادی / وزارت جهاد کشاورزی، معاونت ترویج و مشارکت مردمی / چاپ اول/۱۳۸۰.
ارسال نظرات
نام:
ایمیل:
* نظر: