afarineshebartar.ir

کد خبر: ۶۴۷
"آفرینش برتر" به مناسبت روز جهانی خانواده، نگاهی تحلیلی به این پدیده دارد؛

خانواده پدیده‌ای است که هر لحظه در حال دگرگونی بوده و از فراگرد‌های ساخته شدن، از ساخت افتادن و بازساختی شدن برخوردار است و به عنوان یکی از مهمترین عوامل جامعه پذیری اولیه، نقش موثری در رشد همه جانبه کودک ایفا می‌کند. متاسفانه از گذشته تا به حال برخی از کودکان و نوجوانان از نعمت خانواده سالم، حامی و آرامش بخش محروم بوده و این معضل در حال حاضر در حال افزایش است. نمونه این کودکان و نوجوانان، آن‌هایی هستند که با نام کودکان و نوجوانان بی سرپرست و در وضعیت دشوار شناخته شده اند.

تاریخ انتشار: ۱۱:۱۴ - ۲۵ ارديبهشت ۱۳۹۸
پ

آفرینش برترـ  زهرا حاجی شاه کرم:  مجمع جهانی سازمان‌ملل بر اساس قطعنامه شماره ۲۳۷/۴۷ که در تاریخ ۲۰ سپتامبر سال ۱۹۹۳ به تصویب رسید، ۱۵ مه برابر با ۲۵ اردیبهشت را روز جهانی خانواده اعلام کرده است. همه ساله چنین روزی به عنوان روز جهانی خانواده در کشور‌های مختلف گرامی داشته می‌شود.

 

تاریخ اجتماعی خانواده

خانواده به معنای جفت شدن و فرزندآوری رسمی یا غیررسمی از زمان انسان شکارچی وجود داشته است. این ازدواج‌ها به تدریج تبدیل به ابزاری برای کنترل اوضاع هر قبیله و گروه از طریق ایجاد زمینه ازدواج بین قبیله‌ای شد. با توسعه جوامع کشاورزی، ازدواج و تشکیل خانواده نیز وارد مرحله جدیدی از تکامل خود شد. با عدم جابه‌جایی و گردش که از مقتضیات زندگی کشاورزی بود، خانواده برای اولین بار به عنوان یکی از نهاد‌های اساسی جامعه در تعیین روابط سیاسی- اقتصادی پررنگ شد. با این‌حال، ازدواج در جوامع غربی با گسترش مسیحیت، تحت‌تاثیر آموزه‌ها و فلسفه کلیسایی نیز قرار گرفت. در قرون وسطی خانواده هسته‌ای شکل گرفته و طی نشست‌های موسوم به Council of Trend در قرن شانزده میلادی، خانواده هسته‌ای به معنای «وحدت زن و مرد حائز شرایط، در قالب ازدواج که آن‌ها را ملزم به زندگی مشترک مادام‌العمر می‌کند» تعریف شد و برای قرن‌های شکل استاندارد خانواده در بسیاری از جوامع را تعیین کرد. با ورود به عصر صنعتی در قرن هجدهم، خانواده نیز وارد دوران جدیدی از حیات خود شد که شدیدا منوط به تغییرات زیربنا‌های اقتصادی جوامع صنعتی بود. در این جوامع، نیاز به کار روزمزد در کارخانه و گسیل نیروی کار از روستا‌ها و مزارع به شهر‌ها و کارخانه‌ها، تخصصی‌شدن کار‌ها و ...، همگی عامل آن شدند تا عصر صنعتی به عنوان نقطه عطف در تغییرات ساختاری خانواده در نظر گرفته شود. به طوری‌که تمامی تغییرات سرسام‌آور در نقش‌ها، کارکرد خانواده و ظهور و بروز آلترناتیو‌های خانواده، که در قرن بیستم رخ داد را در قالب بحث صنعتی‌شدن می‌توان پی گرفت.


بنابراین، خانواده پدیده‌ای است که هر لحظه در حال دگرگونی بوده و از فراگرد‌های ساخته شدن، از ساخت افتادن و بازساختی شدن برخوردار است و به عنوان یکی از مهمترین عوامل جامعه پذیری اولیه، نقش موثری در رشد همه جانبه کودک ایفا می‌کند. متاسفانه از گذشته تا به حال برخی از کودکان و نوجوانان از نعمت خانواده سالم، حامی و آرامش بخش محروم بوده و این معضل در حال حاضر در حال افزایش است. نمونه این کودکان و نوجوانان، آن‌هایی هستند که با نام کودکان و نوجوانان بی سرپرست و در وضعیت دشوار شناخته شده اند. درواقع، بخشی از قشر آینده ساز جامعه نیز خواسته و ناخواسته دور از محیط گرم خانواده پرورش می‌یابند. کودکان و نوجوانان بی سرپرست و تنها در این برهه حساس، هویت شخصی، هویت مکان و امنیت عاطفی را از محیطشان کسب می‌کنند.

 

روز جهانی خانواده: خانواده ی کودکان تنها

 

تاریخ اجتماعی بی سرپرستی

پدیده بی سرپرستی عمری طولانی و به درازای سالیان خلقت دارد. گروه‌ها و جماعات آدمی در دسته‌های کوچک و بزرگ در کوهها، دشت‌ها و جنگل‌ها و در حواشی رودخانه‌ها دایما در معرض آسیب و هجوم کنترل نشده طبیعت اطراف قرار داشت. سیل، زلزله، حملات و تهاجم گروه‌های متخاصم پیوسته بشر را تهدید می‌کرد که حاصل آن شکستن ستون‌های خانه بود و ایجاد بی سرپرستی. سالیانی پس از آن اگرچه در راستای رشد تمدن بشری، تهاجمات و ضایعات طبیعی کاهش پیدا کرد، لیکن ابزار و عوامل نابودکننده در دست و کنترل زورمداران قرار گرفت و دامنه آن وسعت یافت. به طوری که گاه جبران آن تا نسل‌ها میسر نگردید. پس از مرگ قرون وسطی و زایش رنسانس، شکل ضایعات انسانی نیز دگرگون شد، چراکه صاحبان قدرت باید ابزاری برای مهار انسان آزاده می‌یافتند تا شاید حریت او را دست آویزی برای نابودیش قرار دهند.

جنگ جهانی اول و دوم ضربه مهلکی بر پیکره جامعه بشری بود که ویرانی، سرگردانی و بی سرپرستی را در پی داشت. اگرچه امروز دامنه و وسعت جنگ‌ها از جهانشمولی خود کاسته است لیکن شیفتگان و تشنگان قدرت به اشاعه انحراف و کجروی‌ها پرداختند که جنگ بی پایانی آغاز شد و با اشاعه الکل، اعتیاد و فحشا و در یک کلام نابودی ارزش‌های اخلاقی و به صدا درآمدن نفیر مرگ در جهان، مهلک‌ترین ضربه‌ها بر ارکان مقدس خانواده وارد شد که موجب متلاشی شدن پایه‌های خانواده و در نتیجه بی سرپرستی گردید. در نتیجه پدیده بی سرپرستی به مثابه پدیده غمناک بشری منجر به مساله کودک بی سرپرست می‌شود.

شواهد بسیاری مبنی بر توجه به ایتام و کودکان و نوجوانان بی سرپرست از گذشته‌های دور در جهان و جامعه ایران وجود دارد. شواهدی که به نوعی شیوه و روش متداول برای کنترل و پیشگیری از پدیده بی سرپرستی به حساب می‌آید. از گذشته دور تا به امروز، نگهداری، سرپرستی و مراقبت از کودکان و فرزندان فاقد سرپرست تحت مدل‌های مختلف سرپرستی نظیر شبه خانواده، سرپرستی دایم، سرپرستی موقت، مراقبت در خانه ها، مرکز نگهداری شبانه روزی کودکان بی سرپرست، خانه موقت، خانه نوزادان، نونهالان و نوباوگان، خانه کودکان و نوجوانان، خانه تربیتی و خانه مستقل صورت گرفته است.

براساس آمار‌های حاصله، در کشور آمریکا حدودا ۴۴۳۰۰۰ کودک در مراکز شبه خانواده اقامت داشته و نگهداری می‌شوند که بیش از ۱۲۳۰۰۰ کودک در انتظار پذیرفته شدن توسط خانوار داوطلب می‌باشند. همچنین در آمریکا سازمان حمایتی تحت نام SOS children village’s international وجود دارد که علاوه بر ارایه خدمات به کودکان و نوجوانان بی سرپرست ساکن در آمریکا، اهداف و سیاست گذاری‌های حمایتی خود را در قالب ایجاد مراکز شبه خانواده و مساعدت مالی در کشور‌های دیگر دنبال و پیگیری می‌کند و تقریبا قاره‌های دیگر را پشتیبانی می‌کند. نکته‌ای که در این سازمان حایز اهمیت است نامیدن مربیان با القاب عمه و خاله توسط کودکان بی سرپرست می‌باشد. این امر کودکان را تا حدی از خلأ عاطفی نجات می‌دهد و در آینده آن‌ها تأثیر مثبت می‌گذارد.

 

روز جهانی خانواده: خانواده ی کودکان تنها



اما اگر نیم نگاهی به آمار کشور‌های آسیایی نظیر ترکیه بیندازیم در می‌یابیم که در حال حاضر دولت ترکیه ۱۲۶۶۷ کودک (۱-۱۸ سال) را در اقامتگاه نگهداری نموده و ۴۶۱۵ کودک تحت مراقبت‌های شبه خانواده می‌باشند که ۳۷۹۷ خانواده سوری از این کودکان مراقبت می‌نمایند. کشور هند نیز به عنوان یک کشور آسیایی از این قاعده مستثنی نمی‌باشد. تاریخچه شبه خانواده در کشور هند به ۶۰ سال گذشته باز می‌گردد یعنی سال ۱۹۶۰. در حال حاضر ۲۴۳۶۰ کودک هندی در مراکز شبه خانواده مقیم هستند که ۲۲% از آنان به فرزندی پذیرش شدند. دو موسسه خیریه هند یعنی Foster care India و Alternative Care India دارای شبه خانواده می‌باشند. البته لازم به ذکر است موسسه غیردولتی Roshni homes در پاکستان به عنوان یکی از مراکز شبه خانواده، از سال ۲۰۰۲ میلادی آغاز به فعالیت نموده است.

مسلمانان براساس سنت‌های اسلامی، شیوه‌هایی را مدنظر قرار داده بودند که این سنت‌ها برگرفته از احکام و آموزه‌های دینی، افراد را تشویق و ترغیب کرده تا رسیدگی به ایتام را وظیفه خود دانسته و در قالب خانواده یا شبه خانواده با حمایت‌هایی در اشکال مختلف آن‌ها را از رنج بی سرپرستی نجات بخشند.

در ایران براساس همین دیدگاه با پدیده بی سرپرستی برخورد می‌شده و ایتام در پوشش حمایت خانواده یا خانواده‌هایی قرار می‌گرفتند که می‌توان به تاسیس پرورشگاه در کاشان در زمان شاه طهماسب صفوی اشاره نمود. در سال ۱۲۸۵، نمایندگان دوره اول مجلس شورای ملی، نگهداری از اطفال بی سرپرست و سرراهی را به عنوان یکی از وظایف محوله به شهرداری تصویب کرد و در تعقیب این قانون در سال ۱۲۹۸ اولین دارالایتام در دروازه قزوین و نیز اولین شیرخوارگاه در دروازه دولت تهران احداث و کار خود را آغاز کردند. این دو مؤسسه بعد از تأسیس تا ۳۰ سال به فعالیت ادامه دادند. پس از آن در سال ۱۳۴۱ بنگاه مستقل معاونت عمومی با بنگاه پرورش کودکان ادغام و سازمان تربیتی شهرداری تهران به وجود آمد. در سال ۱۳۵۷ و با ظهور انقلاب اسلامی، قریب به چهار هزار نفر از فرزندان این آب و خاک در شبانه روزی‌های سازمان تربیتی شهرداری تهران زندگی می‌کردند و علاوه بر آن بیش از هفت هزار نفر در مراکز وابسته به هلال احمر (شیر و خورشید سابق)، سازمان اوقاف و امور خیریه و جمعیت حمایت از کودکان بی سرپرست که بالغ بر ۸۳ واحد در سراسر کشور بود، به صورت اردوگاهی و در محیط‌های بسته نگهداری می‌شدند.

 

روز جهانی خانواده: خانواده ی کودکان تنها



پس از پیروزی انقلاب اسلامی، شبانه روزی‌ها مورد توجه و عنایت خاص دست اندرکاران قرار گرفتند. بی شک از دلایل مهم این توجه، قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران بود که خانواده را به عنوان نهادی که منشا همه گونه تحولات جامعه است در نظر گرفت و سرفصل خاصی را به آن اختصاص داد. در واقع توجه به نگرش و فرهنگ اصیل اصلاحی، مسئولان را به تجدید نظر و اصلاح وضع سابق ترغیب کرد و از اواسط سال ۱۳۶۰ سعی شد ارزش‌های حاکم بر خانواده در شبانه روزی‌ها اعمال شود و این مجموعه به سازمان بهزیستی کشور منتقل و واگذار شد.

پس در ایران معاصر قبل از انقلاب اسلامی، هدف شبانه روزی‌ها تنها وجود دیوار‌هایی برای نگهداری افراد بی سرپرست بود و نه سقفی که تا حد امکان آن‌ها را به شرایط موجود در خانواده نزدیک سازد. از این رو با توجه به ضرورت وجود چنین شرایطی، پس از انقلاب اسلامی، سعی در تغییر وضعیت آن‌ها صورت گرفت و مقرر شد زندگی در این مؤسسات با فطرت انسان و نحوه زندگی وی در خانواده، تفاوت حداقلی و نامحسوس داشته باشد. یک از مصادیق این تغییر وضعیت، اهداف و سیاست‌های شبانه روزی‌ها و پرورشگاهها، ظهور و بروز مراکز شبه خانواده، نظیر موسسه مشیز است. موسسه‌ای که خاستگاه آن، استان کرمان می‌باشد که مراکز متعدد و متنوعی برای کمک رسانی به محرومین واقعی و نیازمندان به خدمات آموزشی، فرهنگی، تحصیلی، شغلی و حرفه‌ای، پزشکی، و مشاوره‌ای نظیر مرکز دخترانه کرمان فاز یک و فاز دو و ... را در خود جای داده است؛ بنابراین اگر نگاه خود را متوجه سازمان بهزیستی به عنوان یک سازمان دولتی بنماییم، می‌توان ویژگی‌های بنیادین و خاص را برای آن مطرح کرد. سازمان بهزیستی ایران بر حسب شرایط زمانه جدید، از وضع قدیم خود- کارکرد نامناسب پرورشگاه‌ها و یتیم خانه‌ها و بروز مشکلات هویتی، شخصیتی و اجتماعی- گذرکرده و در حال بازسازی سیاست‌های خود از طریق موسسات غیر دولتی در قبال کودکان بی سرپرست است. در حال حاضر به طور تقریبی ۶۰۰ مرکز نگهداری کودکان بی سرپرست در کل کشور وجود دارد که ۵۴۰ مرکز، توسط سازمان‌های مردم نهاد و خیرین اداره می‌شود، لذا می‌توان نتیجه گرفت این سازمان به عنوان یک نهاد بزرگ و دریافت کننده اعتبارات مالی از دولت برای مقاصد و اهداف خود در راستای کودکان بی سرپرست، پول زیادی خرج نمی‌کند و به صورت یک نهاد ایدئولوژیک مبتنی بر سیستم اخلاقی و دینی که جهان بینی آن بر اساس آرمان‌های انقلاب است، بنا یافته است.

پس در واقع ویژگی‌های تاریخی و معاصر سازمان بهزیستی در ایران، شرایط نامناسب یتیم خانه‌ها و پرورشگاه‌ها، ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ و شرایط زیستی، خانوادگی، اجتماعی و اقتصادی نامناسب ﺧﺎﻧﻮاده‌هایی ﻛﻪ ﺑﻪ رﺷﺪ و ﭘﺮورش ﻓﺮزﻧﺪان ﻟﻄﻤﻪ میزنند، باعث شده است یک سلسله تغییرات ذهنی، اعتقادی و اجتماعی درباره کودکان بی سرپرست که به فهم تمایز یتیم خانه، پرورشگاه و مراکز شبه خانواده منجر گردید، رخ دهد و در ادامه این تغییرات، فضا برای نقش حمایتی سازمان بهزیستی محدود شد و پس از فهمیده شدن تمایز آن دو با خلاقیت، فکر و عمل کنشگران، پدیده شبه خانواده و مراکز شبه خانواده برساخت و تاسیس شد.


منابع:

ﺳﺎزﻣﺎن ﺑﻬﺰﻳﺴﺘی ﻛﺸﻮر، ﻣﻌﺎونت امور اﺟﺘﻤﺎﻋی. (۱۳۸۸). دﺳﺘﻮراﻟﻌﻤﻞ ﺗﺨﺼﺼی ﻣﺮاﻗﺒﺖ و ﭘﺮورش ﻛﻮدﻛﺎن ﺗﺤﺖ ﺳﺮﭘﺮﺳﺘی ﺳﺎزﻣﺎن ﺑﻬﺰﻳﺴﺘی ﻛﺸﻮر. اداره ﻛﻞ رواﺑﻂ ﻋﻤﻮﻣی ﺑﻬﺰﻳﺴﺘی کشور. تهران.

صنعتی نیا، رضا. (۱۳۸۷). بررسی کیفست زندگی زنان سرپرست خانوار، فصلنامه علمی- پژوهشی رفاه اجتماعی، سال هشتم، شماره ۳۰ و ۳۱.

حیدریان، حمیرا. (۱۳۸۵). آشنایی با وظایف دفترشبه خانواده همه چیز برای نزدیکی بیشتر، مجله پیام زن، شماره ۱۷۴

 

 

ارسال نظرات
نام:
ایمیل:
* نظر:
عکس